Từ Dữ liệu Năng lượng đến Báo cáo ESG: Vai trò của ISO 50001, ISO 50006 và GRI 103: Energy 2025

Quản lý năng lượng trong doanh nghiệp ngày nay không còn đơn thuần là theo dõi hóa đơn điện, nhiên liệu hoặc đặt mục tiêu giảm tổng mức tiêu thụ. Trong bối cảnh ESG, Net Zero và quản trị phát thải khí nhà kính, doanh nghiệp cần trả lời được những câu hỏi sâu hơn như năng lượng đang được sử dụng ở đâu, nguồn sử dụng nào là trọng yếu, hiệu quả sử dụng năng lượng có thực sự được cải thiện hay không, mức cải thiện được xác định so với cơ sở nào, kết quả có bị ảnh hưởng bởi sản lượng, thời tiết hoặc điều kiện vận hành hay không và cuối cùng những thông tin này được công bố ra bên ngoài như thế nào. Trong hệ thống đó, ISO 50001:2018, ISO 50006:2023 và GRI 103: Energy 2025 có những chức năng khác nhau nhưng có thể bổ trợ chặt chẽ cho nhau.

ISO 50001:2018 tạo nền tảng quản trị thông qua Hệ thống quản lý năng lượng, hay Energy Management System (EnMS). Tiêu chuẩn giúp tổ chức thiết lập chính sách năng lượng, thực hiện xem xét năng lượng, xác định các khu vực sử dụng năng lượng đáng kể, thiết lập mục tiêu và kế hoạch hành động, kiểm soát vận hành, theo dõi kết quả và thực hiện cải tiến liên tục. Giá trị cốt lõi của ISO 50001 vì vậy không nằm ở việc quy định doanh nghiệp phải giảm một tỷ lệ năng lượng cụ thể, mà ở việc tạo ra một hệ thống quản trị có khả năng duy trì và cải thiện kết quả thực hiện năng lượng một cách có hệ thống.

Khi doanh nghiệp đặt mục tiêu cải thiện kết quả thực hiện năng lượng, một vấn đề kỹ thuật quan trọng xuất hiện là làm thế nào chứng minh hiệu quả năng lượng thực sự được cải thiện. Đây là vai trò nổi bật của ISO 50006:2023. Tiêu chuẩn hướng dẫn tổ chức thiết lập, sử dụng và duy trì Chỉ số kết quả thực hiện năng lượng, hay Energy Performance Indicator (EnPI), và Đường cơ sở năng lượng, hay Energy Baseline (EnB), để đánh giá sự thay đổi của kết quả thực hiện năng lượng theo thời gian.

Điều này rất quan trọng bởi tổng mức tiêu thụ năng lượng không phản ánh đầy đủ hiệu quả năng lượng. Một nhà máy sử dụng 10 GWh điện trong năm trước và 11 GWh trong năm sau không nhất thiết có nghĩa hiệu quả năng lượng suy giảm. Nếu sản lượng đồng thời tăng từ 20.000 lên 25.000 tấn thì cường độ tiêu thụ điện đã giảm từ 500 kWh/tấn xuống còn 440 kWh/tấn. Ngược lại, một nhà máy giảm điện từ 10 GWh xuống 9 GWh nhưng sản lượng giảm mạnh hơn có thể không đạt được sự cải thiện thực sự về hiệu quả sử dụng năng lượng.

Do đó, tổ chức cần lựa chọn EnPI phù hợp với bản chất hoạt động. Trong sản xuất công nghiệp, EnPI có thể là kWh hoặc GJ trên một tấn sản phẩm. Đối với tòa nhà văn phòng, có thể sử dụng kWh trên một mét vuông diện tích sử dụng. Khách sạn có thể sử dụng kWh trên phòng-đêm. Cảng container có thể sử dụng kWh trên TEU. Kho logistics có thể sử dụng kWh trên tấn hàng xử lý hoặc trên pallet. Bệnh viện có thể sử dụng kWh trên giường bệnh sử dụng hoặc ngày điều trị. Trung tâm dữ liệu có thể sử dụng các chỉ số phản ánh mối quan hệ giữa tổng năng lượng của cơ sở và năng lượng phục vụ thiết bị công nghệ thông tin. Như vậy, EnPI không phải một chỉ số cố định cho mọi tổ chức mà cần được thiết kế theo nguồn sử dụng năng lượng và yếu tố thúc đẩy nhu cầu năng lượng của từng ngành.

Đồng thời, tổ chức cần thiết lập EnB làm cơ sở tham chiếu để đánh giá sự thay đổi giữa kỳ cơ sở và kỳ báo cáo. Tuy nhiên, ISO 50006 không chỉ dừng ở việc xây dựng một tỷ lệ đơn giản. Tiêu thụ năng lượng có thể chịu ảnh hưởng của nhiều biến số liên quan như sản lượng, cơ cấu sản phẩm, thời gian vận hành, tải thiết bị, tỷ lệ sử dụng công suất, số người sử dụng hoặc điều kiện thời tiết. Khi những yếu tố này ảnh hưởng đáng kể đến kết quả thực hiện năng lượng, tổ chức cần xem xét chúng và thực hiện chuẩn hóa khi thích hợp để việc so sánh giữa các kỳ có ý nghĩa.

Chính nguyên tắc này làm cho ISO 50006 có khả năng áp dụng rộng cho nhiều ngành nghề. Điểm chung không phải là mọi ngành đều sử dụng cùng một EnPI, mà là mỗi ngành cần xác định mối quan hệ giữa năng lượng tiêu thụ và các hoạt động thực sự tạo ra nhu cầu năng lượng.

Trong công nghiệp sản xuất, năng lượng thường gắn với sản lượng, loại sản phẩm, nguyên liệu, thời gian vận hành, nhiệt độ quá trình và mức sử dụng công suất. Một nhà máy thép có thể theo dõi GJ trên tấn thép, một nhà máy xi măng theo dõi kWh điện và nhiệt năng trên tấn clinker hoặc xi măng, một doanh nghiệp dệt nhuộm có thể sử dụng kWh hoặc hơi trên mét vải, còn doanh nghiệp chế biến thực phẩm có thể sử dụng kWh trên tấn sản phẩm. Khi cơ cấu sản phẩm thay đổi, việc chỉ so sánh tổng kWh giữa hai năm có thể dẫn đến kết luận sai, do đó EnPI và EnB cần phản ánh những thay đổi trọng yếu này.

Ảnh minh họa

Trong nông nghiệp và chế biến nông sản, năng lượng có thể liên quan đến diện tích canh tác, sản lượng, lượng nước bơm, quá trình sấy, làm lạnh và chế biến. EnPI có thể được xây dựng dưới dạng kWh trên hecta, kWh trên mét khối nước bơm, MJ trên tấn nông sản sấy hoặc kWh trên tấn sản phẩm chế biến. Các biến số liên quan có thể bao gồm mùa vụ, lượng mưa, nhiệt độ, độ ẩm nguyên liệu, năng suất cây trồng và yêu cầu bảo quản. Điều này giúp tránh việc coi mức điện tăng trong một mùa khô, khi nhu cầu bơm tưới tăng mạnh, là bằng chứng trực tiếp cho thấy hiệu quả năng lượng suy giảm.

Ảnh minh họa

Trong thủy sản, năng lượng có thể được phân tích riêng cho nuôi trồng, bơm nước, sục khí, sản xuất nước đá, cấp đông, kho lạnh và chế biến. Các EnPI có thể gồm kWh trên tấn thủy sản nuôi, kWh trên tấn nguyên liệu chế biến hoặc kWh trên tấn sản phẩm đông lạnh. Các yếu tố như nhiệt độ môi trường, thời gian bảo quản, tỷ lệ sử dụng kho lạnh và công suất sản xuất có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả năng lượng và cần được xem xét khi xây dựng baseline.

Trong tòa nhà thương mại, trung tâm thương mại và văn phòng, chỉ số phổ biến có thể là kWh trên mét vuông diện tích sử dụng. Tuy nhiên, kết quả còn chịu ảnh hưởng bởi số người sử dụng, tỷ lệ lấp đầy, thời gian hoạt động, nhiệt độ và độ ẩm ngoài trời. Một tòa nhà sử dụng nhiều điện hơn trong một năm có nhiệt độ cao hơn không nhất thiết có hiệu quả năng lượng thấp hơn. Vì vậy, chuẩn hóa theo điều kiện thời tiết hoặc mức sử dụng thực tế có thể cần thiết để đánh giá đúng kết quả.

Trong khách sạn và du lịch, tổng năng lượng chịu ảnh hưởng mạnh bởi tỷ lệ lấp đầy, số phòng-đêm, lượng khách, thời tiết, hoạt động nhà hàng, hồ bơi, spa và các tiện ích khác. EnPI có thể là kWh trên phòng-đêm hoặc MJ trên khách-đêm. Nếu một khách sạn tăng lượng điện 15% nhưng số phòng-đêm tăng 30%, chỉ nhìn tổng điện tiêu thụ sẽ không phản ánh đúng sự thay đổi về hiệu quả năng lượng.

Trong bệnh viện và cơ sở y tế, năng lượng được sử dụng liên tục cho điều hòa không khí, thông gió, thiết bị y tế, chiếu sáng, nước nóng, tiệt trùng và các hệ thống hỗ trợ. Chỉ số có thể được xây dựng theo kWh trên mét vuông, kWh trên giường bệnh sử dụng hoặc kWh trên ngày điều trị. Tuy nhiên, mức độ sử dụng thiết bị y tế, tỷ lệ lấp đầy giường bệnh và yêu cầu kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm cũng cần được xem xét.

Trong logistics, kho bãi và kho lạnh, mức tiêu thụ năng lượng có thể liên quan đến khối lượng hàng xử lý, diện tích kho, số pallet, thời gian lưu kho, nhiệt độ bảo quản và số lượt xuất nhập hàng. Đặc biệt đối với kho lạnh, nhiệt độ môi trường và nhiệt độ bảo quản là các biến số rất quan trọng. Vì vậy, một chỉ số kWh trên mét vuông đơn thuần có thể không đủ để đánh giá hiệu quả năng lượng nếu điều kiện khai thác thay đổi đáng kể.

Ảnh minh họa

Trong vận tải, EnPI có thể gắn với hành khách-km, tấn-km hoặc các đơn vị hoạt động vận tải phù hợp. Đối với đội xe tải, mức nhiên liệu không nên chỉ được so sánh theo lít trên năm mà cần đặt trong mối quan hệ với quãng đường, tải trọng, tấn-km, loại phương tiện, tuyến đường và điều kiện vận hành. Cách tiếp cận này cũng tạo nền tảng dữ liệu tốt hơn khi doanh nghiệp cần kết nối quản trị năng lượng với tính toán phát thải vận tải và logistics.

Trong cảng biển, EnPI có thể bao gồm kWh trên TEU, kWh trên tấn hàng, nhiên liệu trên giờ vận hành thiết bị hoặc năng lượng sử dụng cho từng nhóm hoạt động như cẩu bờ, thiết bị xếp dỡ, kho bãi và container lạnh. Các biến số quan trọng có thể bao gồm sản lượng hàng, cơ cấu hàng hóa, tỷ lệ container lạnh, số giờ hoạt động thiết bị, thời gian lưu bãi và mức sử dụng công suất. Vì vậy, đánh giá cảng xanh chỉ dựa trên tổng điện tiêu thụ hằng năm sẽ không đủ để phản ánh chất lượng quản trị và cải thiện hiệu quả năng lượng.

Trong trung tâm dữ liệu, năng lượng của hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống làm mát, UPS và các thiết bị phụ trợ cần được phân tách để xác định khu vực sử dụng năng lượng đáng kể. Các chỉ số chuyên ngành như Power Usage Effectiveness có thể được sử dụng cùng với các EnPI khác phù hợp với mục đích quản trị. Khi tải tính toán thay đổi mạnh, việc so sánh tổng điện giữa các kỳ mà không xem xét tải công nghệ thông tin có thể tạo ra kết luận không chính xác.

Trong bán lẻ và chuỗi cửa hàng, EnPI có thể là kWh trên mét vuông, kWh trên giờ hoạt động hoặc các chỉ số phù hợp với mô hình kinh doanh. Đối với siêu thị, hệ thống lạnh thường chiếm tỷ trọng năng lượng đáng kể nên diện tích trưng bày lạnh, nhiệt độ môi trường và thời gian hoạt động có thể trở thành các biến số quan trọng. Khi doanh nghiệp có hàng trăm địa điểm, EnPI còn giúp so sánh hiệu quả giữa các cơ sở và xác định các điểm bất thường để ưu tiên cải tiến.

Trong cấp nước và xử lý nước thải, một EnPI rất thực tế là kWh trên mét khối nước cấp hoặc nước xử lý. Tuy nhiên, kết quả có thể chịu ảnh hưởng bởi cột áp bơm, khoảng cách truyền tải, chất lượng nước đầu vào, công suất hoạt động và yêu cầu xử lý. Do đó, cùng một chỉ số kWh/m³ nhưng hai hệ thống có điều kiện kỹ thuật khác nhau chưa chắc có thể so sánh trực tiếp mà không xem xét bối cảnh.

Ảnh minh họa

Trong khai khoáng, năng lượng có thể được quản lý theo kWh hoặc GJ trên tấn quặng khai thác, vận chuyển hoặc chế biến. Hàm lượng quặng, độ sâu khai thác, tỷ lệ bóc đất đá, khoảng cách vận chuyển và độ cứng của nguyên liệu đều có thể làm thay đổi đáng kể nhu cầu năng lượng. Việc chuẩn hóa vì vậy đặc biệt quan trọng khi so sánh kết quả giữa các giai đoạn khai thác khác nhau.

Các ví dụ trên cho thấy nguyên tắc quan trọng của ISO 50006 là không áp đặt một EnPI duy nhất cho mọi ngành. Tổ chức cần xác định đâu là nguồn sử dụng năng lượng đáng kể, yếu tố nào thực sự thúc đẩy nhu cầu năng lượng, dữ liệu nào có thể đo lường đáng tin cậy và baseline nào phù hợp để đánh giá sự cải thiện. Đây cũng là lý do ISO 50006 có giá trị khi kết nối với GRI 103: Energy 2025.

GRI 103: Energy 2025 đưa thông tin năng lượng sang lớp công bố tác động và cách tổ chức quản lý các tác động liên quan đến năng lượng. GRI 103-1 tập trung vào chính sách và cam kết; GRI 103-2 tập trung vào tiêu thụ và tự sản xuất năng lượng trong tổ chức; GRI 103-3 mở rộng sang tiêu thụ năng lượng đáng kể trong chuỗi giá trị thượng nguồn và hạ nguồn; GRI 103-4 tập trung vào cường độ năng lượng; còn GRI 103-5 yêu cầu thông tin về giảm tiêu thụ năng lượng.

Mối liên hệ giữa GRI 103 và ISO 50006 thể hiện rõ ở cường độ năng lượng. Energy Intensity của GRI và EnPI của ISO 50006 có thể có hình thức giống nhau, chẳng hạn kWh/tấn sản phẩm, kWh/m², kWh/TEU hoặc kWh/m³ nước xử lý. Tuy nhiên, không nên đồng nhất hai khái niệm. Cường độ năng lượng của GRI phục vụ mục tiêu công bố thông tin theo tiêu chuẩn báo cáo, trong khi EnPI của ISO 50006 nằm trong một hệ thống đánh giá kết quả thực hiện năng lượng rộng hơn và có thể được xây dựng để phản ánh các biến số ảnh hưởng đến năng lượng.

Sự bổ trợ còn rõ hơn ở GRI 103-5 về giảm tiêu thụ năng lượng. Để xác định một mức giảm có thực sự đến từ sáng kiến tiết kiệm và nâng cao hiệu quả năng lượng hay chỉ do giảm sản lượng, thay đổi ranh giới, thuê ngoài hoặc biến động điều kiện hoạt động, doanh nghiệp cần một baseline và phương pháp đánh giá đủ mạnh. Việc thiết lập EnPI, EnB, nhận diện các biến số liên quan và chuẩn hóa khi thích hợp theo ISO 50006 có thể nâng cao đáng kể chất lượng bằng chứng phục vụ công bố này.

Từ góc độ ESG và MRV, ISO 50001, ISO 50006 và GRI 103 vì vậy có thể được xem như những lớp bổ trợ trong cùng một kiến trúc quản trị dữ liệu. ISO 50001 tạo nền tảng quản trị và cải tiến liên tục. ISO 50006 hỗ trợ đo lường, thiết lập EnPI và EnB, xem xét các biến số liên quan và đánh giá sự cải thiện kết quả thực hiện năng lượng. GRI 103 sử dụng các thông tin phù hợp để công bố chính sách, tiêu thụ năng lượng, năng lượng trong chuỗi giá trị, cường độ và mức giảm tiêu thụ.

Dữ liệu năng lượng sau đó có thể tiếp tục được kết nối với kiểm kê phát thải khí nhà kính. Nhiên liệu hóa thạch sử dụng trực tiếp thường liên quan đến Scope 1, điện mua vào liên quan đến Scope 2, còn năng lượng liên quan đến các hoạt động trong chuỗi giá trị có thể gắn với Scope 3. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ rằng tiết kiệm năng lượng không tự động đồng nghĩa với một lượng giảm phát thải khí nhà kính tương ứng. Việc chuyển kết quả tiết kiệm năng lượng sang tCO₂e còn phụ thuộc vào ranh giới kiểm kê, loại năng lượng, nguồn phát thải, hệ số phát thải, phương pháp tính GHG, kỳ báo cáo và các yêu cầu QA/QC phù hợp.

Giá trị của việc kết hợp ISO 50001, ISO 50006 và GRI 103: Energy 2025 vì vậy không nằm ở việc coi ba tiêu chuẩn là những hệ thống thay thế cho nhau. ISO 50001 cung cấp nền tảng quản trị, ISO 50006 tăng chiều sâu cho việc đo lường và chứng minh kết quả, còn GRI 103 chuyển chính sách, dữ liệu và kết quả phù hợp thành thông tin công bố ESG. Cách tiếp cận này có thể áp dụng cho sản xuất, nông nghiệp, thủy sản, khai khoáng, tòa nhà, khách sạn, bệnh viện, bán lẻ, logistics, kho lạnh, vận tải, cảng biển, trung tâm dữ liệu, cấp nước, xử lý nước thải và nhiều lĩnh vực khác, với điều kiện EnPI, EnB và các biến số liên quan được thiết kế phù hợp với đặc điểm hoạt động của từng ngành.

Đây là bước chuyển quan trọng từ câu hỏi đơn giản “tổ chức đã sử dụng bao nhiêu năng lượng” sang những câu hỏi có giá trị quản trị cao hơn: “năng lượng được sử dụng ở đâu, yếu tố nào quyết định nhu cầu năng lượng, hiệu quả thực sự thay đổi như thế nào, kết quả được so sánh với baseline nào, mức cải thiện có được chuẩn hóa phù hợp hay không, nguyên nhân của thay đổi là gì và dữ liệu có đủ độ tin cậy để phục vụ quản trị, GRI, GHG, ESG và MRV hay không”.